---

TRÌNH BÀY THEO SỰ DIỄN TIẾN

KHI SẮC THẤY MỘT LẦN THÌ SANH KHỞI 4 XỨ
1. Thần kinh nhãn là Nhãn xứ.
2. Màu – Sắc là sắc xứ.
3. Thấy là ý xứ.
4. 7 Tâm sở đồng sanh với Nhãn thức là pháp xứ.
KHI TAI NGHE TIẾNG MỘT LẦN THÌ SANH KHỞI 4 XỨ
1. Thần kinh nhĩ là Nhĩ xứ.
2. Tiếng là Thinh xứ.
3. Nghe là ý xứ.
4. 7 Tâm sở đồng sanh với Nhĩ thức là pháp xứ.
KHI MŨI NGỬI MỘT LẦN THÌ SANH KHỞI 4 XỨ
1. Thần kinh Tỷ là Tỷ xứ.
2. Mùi là khí xứ.
3. Ngửi là ý xứ.
4. 7 Tâm sở đồng sanh với Tỷ thức là pháp xứ.
KHI LƯỠI NẾM MỘT LẦN THÌ SANH KHỞI 4 XỨ
1. Thần kinh Thiệt là Thiệt xứ.
2. Vị là vị xứ.
3. Nếm là ý xứ.
4. 7 Tâm sở đồng sanh với Thiệt thức là pháp xứ.
KHI THÂN CẢM XÚC MỘT LẦN THÌ SANH KHỞI 4 XỨ
1. Thần kinh Thân là Thân xứ.
2. Xúc (đất, lửa, gió) là xúc xứ.
3. Cảm xúc là ý xứ
4. 7 Tâm sở đồng sanh với Thân thức là pháp xứ.
KHI Ý BIẾT CẢNH PHÁP MỘT LOẠI NÀO MỘT LẦN
SANH KHỞI 2 XỨ
1. Một loại ý thức trong 6 thức biết rõ cảnh pháp ấy là Ý xứ.
2. Một loại cảnh pháp nào bị ý thức biết là pháp xứ.
CHÚ THÍCH 2: Trong đường ý môn chỉ có 2 xứ mà thôi. Sau đây hãy xem lộ trình của thức sanh khởi trong khi tiếp xúc cảnh một lần theo cả 6 môn ấy.

Khi tâm tiếp nhận cảnh 1 lần, lộ thức đang sanh khởi như biểu đồ này. Trong việc Ngài thuyết như vậy cũng để cho thấy rằng những pháp bản thể này hiện hữu thật sự nhưng không có con người và tự ngã. Trong bộ Pháp Tụ, Tạng Thắng Pháp, Ngài nói rằng những Pháp này là nissatto nijīvo (phi hữu tình, phi sinh mạng). Những pháp này không có chúng sinh, người, ngã, ta nào cả, tương ứng với câu nói: Sabbe dhammā anattā (các pháp vô ngã vậy). Đây là nói theo chơn đế lý, nhưng nói theo Tạng Kinh, Ngài dựa vào những pháp này chế định lên thành “chúng sanh”, “người”, “ngã”, “sinh mạng” …

THUYẾT VỀ DUYÊN CỦA XỨ

(1) NHÃN THỨC thấy được sắc phải nương 4 pháp này:
1- Cakkhupasāda : Tinh Nhãn (mắt)
2- Rūpārammaṇa : Cảnh Sắc (màu sắc)
3- Āloka : Aùnh Sáng
4- Manasikāra : Tác ý (sự chú ý)
 Sanh Nhãn thức thấy sắc.
(2) NHĨ THỨC nghe được tiếng phải nương 4 pháp này:
1- Sotapasāda : Tinh Nhĩ (Tai)
2- Saddārammaṇa : Cảnh Thinh (Tiếng)
3- Vivarākāsa : Khoảng Không
4- Manasikāra : Tác ý
 Sanh Nhĩ thức nghe tiếng.
(3) TỶ THỨC ngửi được mùi phải nương 4 pháp này:
1- Ghānapasada : Tinh Tỷ (mũi)
2- Gandhārammaṇa : Cảnh Khí (mùi)
3- Vāyadhātu : Phong giới (gió)
4- Manasikāra : Tác ý
 Sanh Tỷ thức ngửi mùi.
(4) THIỆT THỨC nếm được vị phải nương 4 pháp này:
1- Jivhāpasāda : Tinh Thiệt (lưỡi)
2- Rasārammaṇa : Cảnh vị
3- Āpodhātu : Thủy giới (nước)
4- Manasīkāra : Tác ý
 Sanh Thiệt thức nếm vị.
(5) THÂN THỨC cảm giác được xúc phải nương 4 pháp này:
1- Kāyapasāda : Tinh Thân (Thân)
2- Photthabbārammaṇa: Cảnh xúc (đất, lửa, gió)
3- Paṭhavīdhātu : Địa giới (đất)
 Sanh Thân thức cảm xúc.
(6) Ý THỨC biết rõ cảnh pháp phải nương 4 pháp này:
1- Hadayavatthu : Tâm vật
2- Dhammārammaṇa : Cảnh Pháp (Tâm, Tâm sở, Sắc,
Níp bàn, chế định).
3- Manodvāra : Ý môn 19 (Tâm hữu phần)
4- Manasikāra : Tác ý.
 Sanh ý thức biết cảnh pháp.

CHÚ THÍCH: Tác ý trong 5 thức đầu là 2 Tâm Khai môn. Còn tác ý trong ý thức chỉ lấy tâm Khai Ý môn.
Tiếp theo đây sẽ thâu nhiếp 12 xứ vào trong Danh sắc theo nghĩa Siêu lý.

Trong 12 xứ này, Nhãn, Nhĩ, Tỷ, Thiệt, Thân, cả 5 xứ này kết hợp với 10 loại (này) Sắc là:
1- Pathavī : Địa, Đất
2- Āpo : Thủy, Nước
3- Tejo : Hỏa, Lửa
4- Vāyo : Phong, gió
5- Vaṇṇo : Sắc, màu
6- Gan dho : Khí, mùi
7- Raso : Vị
8- Ojā : Thực tố (Vật thực nội)
9- Jīvita : Mạng quyền (tuổi thọ)
10- Pasāda : Tinh sắc.

NGOẠI XỨ

Sắc, khí, vị, xúc cả 4 xứ này có 8 sắc là:
1- Pathavī : Đất
2- Āpo : Nước
3- Tejo : Lửa
4- Vāyo : Gió
5- Vaṇṇo : Sắc
6- Gan dho : Khí
7- Raso : Vị
8- Ojā : Thực tố

CHÚ THÍCH 2: Nếu Thinh thì có 9 sắc là thêm 1 sắc Thinh. Còn ý xứ và pháp xứ là Tâm và Tâm sở, cả 2 pháp này là Danh pháp. Hai pháp này sanh do 24 duyên hệ. Phần 16 Sắc tế ấy sanh do 4 sở sanh là: Nghiệp, Tâm, Quý tiết, Vật thực. Riêng Níp bàn thuộc vô vi (visankhara) ngoài những nhân duyên tạo tác.
1- Nhãn (mắt)
2- Nhĩ (tai)
3- Tỷ (mũi)
4- Thiệt (lưỡi)
5- Thân
6- Sắc
7- Thinh (tiếng)
8- Khí (mùi)
9- Vị
10- Xúc

10 xứ này là sắc pháp. Nếu phân loại theo 28 sắc, thì được 12 sắc là:

1- Tinh Nhãn
2- Tinh Nhĩ
3- Tinh Tỷ
4- Tinh Thiệt
5- Tinh Thân
6- Sắc
7- Thinh
8- Khí
9- Vị
10- Đất
11- Lửa
12 - Gió
(3 sắc 10- Đất 11- Lửa 12 - Gió kể là Xúc)

Ý xứ ấy là 89 Tâm hoặc 121 Tâm. Xứ này là Danh pháp. Pháp xứ ấy là 52 Tâm sở. Xứ này cũng là Danh pháp. Còn 16 Sắc tế thuộc pháp xứ ấy là sắc pháp. Do vậy, cả 12 xứ này tóm lại ý nghĩa như vậy.

12 xứ ấy, thuần về sắc có 10 xứ (là 5 nội xứ và 5 ngoại xứ), thuần về Danh có 1 xứ (là ý xứ), Sắc Danh lẫn lộn thì có 1 xứ (là pháp xứ).

Và khi gom bản thể (của) pháp của tất cả xứ rồi thì vẫn được 4 chi pháp siêu lý là:
1- Tâm có 89 hoặc 121 cái.
2- Tâm sở có 52 cái.
3- Sắc có 28 sắc.
4- Níp bàn có 1.

(Vì nội xứ có 5 và ngoại xứ có 5, thành 10 xứ, kể thành sắc thì được 12 sắc, cộng với 16 sắc tế thành 28 sắc tất cả. 89 Tâm hoặc 121 Tâm ở trong ý xứ. 52 Tâm sở và Níp bàn ở trong pháp xứ).

Khi hành giả tụng được, học được cả 12 xứ đã trình bày cho thông hiểu thì gọi là: Được đạt đến bậc học pháp giáo, đạt đến bậc thứ 1. Rồi sau đó hành giả tìm dịp hành trì ở trú xứ bậc thầy có khả năng thiện xảo dạy Thiền, thì sẽ đạt đến bậc Hành giáo pháp, đạt bậc thứ 2. Và khi hành trì cho đến bậc đắc Đạo trí, Quả trí, thì kể là đạt đến bậc Thông pháp giáo, đạt bậc thứ 3.

Khi đạt đến cửa thứ 3 thì sẽ chứng ngộ pháp lõi pháp, lõi giáo pháp như thật, nghĩ là đạt đến đạo quả Níp bàn, diệt tắt khổ, giải thoát tất cả khổ, có sự tịnh lạc là “cực lạc” (khi chứng đạt thì chứng đạt pháp xứ, vì lấy 12 xứ làm cảnh (đề mục) làm nghiệp xứ, làm con đường minh quán trí, là bậc đi đường, là bậc Minh trí, là bậc chứng ngộ bất tử pháp ấy).

Xứ thời có 12
Cố quán xét bằng tuệ
Hành trì về Minh quán
Là đường đến Níp bàn.


ĐỒ BIỂU 18 GIỚI

6 Môn 6 Cảnh 6 Thức
Tinh Nhãn tiếp xúc với Cảnh Sắc sanh Nhãn thức
Tinh Nhĩ Cảnh Thinh Nhĩ thức
Tinh Tỷ Cảnh Khí Tỷ thức
Tinh Thiệt Cảnh Vị Thiệt thức
Tinh Thân Cảnh xúc Thân thức
Yù Cảnh Pháp Ý thức

 

---

← 2	3	4 →

Nguồn: Biện Giải Tâm Pháp
Hòa thượng Saddhammajotika
(Thích Huyễn Đạt dịch)
Họa đồ và ghi chú do Cao xuân Kiên thiết kế sau những buổi học ATĐ trên Zoom.
Nếu có thấy sơ sót sai lầm xin cảnh báo qua trang nhắn tin. Xin cảm ơn.

© www.tudieu.de