---

Đề tài 10

“Định trong lúc hành Minh sát, định nào làm duyên cho phiền não, định nào làm duyên cho trí tuệ? Và trong lúc ấy hành giả có cảm giác như thế nào?”

✳ Định có 3 cấp (bậc) là:

1. Khanika sāmādhi (tạm định).
   
2. Upacāra (cận định).
   
3. Appanāsamādhi (nhập định).

Nếu hành thiền quán thì có thể dùng tạm định (là định tạm thời, định trong một sát na) trong lúc nhận cảnh một lần, và lúc nhận cảnh hiện tại một lần, vì khi nhận được cảnh hiện tại ấy không làm duyên cho hỷ phát sanh, hay làm cho buồn rầu sanh khởi, cả hai phiền não này không sanh.

Riêng về cận định và nhập định thuộc thiền chỉ, phải dùng nhất cảnh, không dùng được nhiều cảnh. Tạm định là duyên là căn bản trí tuệ, dùng được cả mọi cảnh và phải dùng trong mỗi sát na, có cảm giác là hiện tại. Khi cảnh là hiện tại cùng với cảm giác là cận hiện tại thì được định trong mỗi sát na. Khi nhận được cảnh hiện tại càng nhiều thì trí càng phát sanh. Giống như ta đọc chữ tập đọc một ngày, hai ngày, ba ngày... cho đến khi nhớ thuộc ráp vần được hiểu ý nghĩa. Thiền quán nghiệp xứ cũng vậy, khi mới vừa tập hành thiền muốn có trí tuệ liền thì không thể có được. Cận định và nhập định là duyên của thiền chỉ, phải dùng một cảnh lại là cảnh chế định (phần nhiều), dùng chơn pháp làm cảnh rất khó.

✳ Trong đề này hỏi rằng: trong lúc hành thiền quán, định nào làm duyên cho phiền não và có cảm giác ra sao? Thấu hiểu được điều này sẽ giúp cho hành giả biết rằng: Bây giờ là định là duyên cho phiền não đang sanh khởi rồi... khi mình có được cảm giác như thế ấy.

✳ Điều này là định làm duyên cho vắng lặng, định trụ được lâu, chính định này là nơi nương cho phiền não. Người hành thiền mà đến mức tịch tịnh như vậy thì sanh an lạc là sẽ tưởng lầm nhờ thọ sanh khởi, nghĩa là khi đã chấp nhận là lạc rồi thì sẽ hiểu rằng (đó là thường ngã) vì lạc tự nó có nghĩa là thường, lạc và ngã, tịnh, đó là ảo tưởng.

Nếu hành giả thiếu sự học hỏi rồi thì không cách nào hiểu đúng. Vừa đạt được mức định tĩnh, đôi khi có ấn chứng tùy theo loại nghiệp xứ mà xuất hiện. Khi định đã sanh thì sự phỉ lạc, thỏa mãn cũng sanh. Như vậy là nguyên nhân cho phiền não sanh khởi do sự thỏa thích ấy, rồi hành giả sẽ không muốn ấn chứng và sự thỏa thích ấy mất (sự không muốn ấy cũng lại là một phiền não). Khi có sự kiện ấy thì không thể thấy được sự khổ trong ấn chứng ấy mà thấy là lạc (ảo tưởng), rồi hành giả sẽ mê lầm cho rằng: Đây chính là Níp Bàn... tâm của ta tiến đạt đến Níp Bàn rồi... Ôi chao! Thật là an lạc vô biên... không ngờ Níp Bàn lại có sự an lạc đến như vậy.

Người hiểu lầm phiền não ấy là Níp Bàn, có rất nhiều. Nhưng họ quên rằng: “Minh sát là phải thấy được khổ não”, không phải thấy được lạc, an lạc ấy là ảo tưởng, khổ não là chân pháp, là sự thật của pháp hữu vi. Vậy thì sự thấu rằng là thường ấy, là sự mê lầm trái với sự thật vì rằng: chính sự thật là vô thường, thấy tự ngã nhưng sự thật không phải là tự ngã, sự thật là vô ngã. Do vậy, ảo tưởng đã xâm nhập vào tâm hành giả. Hành giả thiền chỉ thường có sự mê lầm xâm nhập vì họ không ý thức được, nên họ có sự thỏa thích. Còn thiền quán thì thấy sắc, thấy danh, thấy sự sanh diệt của danh sắc (thấy đúng theo sự thật của chơn tướng) sẽ không có cảm giác an lạc.

✳ Định làm duyên cho phiền não ấy gọi là tà định có được không?

✳ Cũng có thể gọi là như vậy vì làm duyên cho phiền não chắc chắn thì là sai. Tà có nghĩa là sai vậy.

✳ Nếu hành thiền chỉ cũng có định vậy.

✳ Thiền chỉ là loại thiền thiện, vì loại định ấy là thiện, nhưng sự mê lầm có thể sanh khởi do nương vào an lạc. Người hành thiền chỉ đến khi nhập định có thể hành thiền quán được không? Cũng được nhưng phải thay đổi tác ý, nghĩa là đem chi thiền ấy ra làm đề mục cho Minh sát. Và người đã đắc thiền ấy còn phải có pháp thuần thục nữa, nghĩa là phải đạt cho được mức rành rẽ trong các chi thiền ấy mới có thể đưa chi thiền lên Minh sát.

Không nên dạy rằng: cứ tu đi, hành thiền cho nhiều rồi trí tuệ tự nó sanh khởi, như vậy là không có nhân quả (không hợp lý pháp).

Thiền có hai loại là:

1. Ārammaṇapanijjhāna: Thiền chăm chú theo cảnh.
   
   
2. Kakkhaṇāpanijjhāna: Thiền chăm chú theo tam tướng, đây là loại thiền Minh sát.

Thiền chăm chú theo cảnh là Sơ thiền, Nhị thiền... Sự đưa chi Thiền ấy lên quán xét, tùy theo chi thiền như thế nào, đưa chi thiền như thế nào ấy cho thành danh pháp có ý vật là sắc, khi ấy sẽ quán xét về danh sắc của chi thiền. Ví dụ như chi Hỷ là chi thiền của sơ thiền, nhị thiền quán xét chi thiền hỷ ấy cho rõ bản chất của chi hỷ ấy là sở hữu tâm. Khi quán xét theo dõi thì sẽ thấy được rằng: Chi thiền này (chi hỷ) sanh lên rồi diệt đi... Nếu không đưa chi thiền lên quán xét thì trí tuệ không thể phát sanh, không thể sanh khởi được.

Tôi nhận thấy rằng: Bây giờ ta thường hành thiền rất nhiều, họ nói rằng chính thiền định này đưa đến Níp Bàn, nhưng thật ra thì không phải như vậy, thiền định khó hành hơn thiền quán. Đức Phật có dạy rằng: “Giáo pháp của Ngài trong 1000 năm đầu có người đắc A La Hán luôn cả thiền định. Khi hơn 2000 năm thì chỉ còn có một quả vị A La Hán đắc thiền thì không có”.

✳ Tôi xin tóm lược rằng: Người hành thiền minh sát ấy phải luôn tác ý đến sự cảm giác nơi danh sắc hiện tại. Nhưng trong sự tác ý về cảm giác của mình ấy trí tuệ không sanh mà định sanh.

Vì bản thể của định bao gồm có tinh tấn và niệm. Người phát sanh định trong lúc hành Minh sát này, phải là người có tinh tấn nhiều, nếu tinh tấn ít thì định không sanh tức là niệm và tinh tấn làm duyên cho định. Khi định mạnh khởi là có sự thanh tịnh. Theo lẽ thường ta hành khi được, khi không đó là vì niệm còn non yếu nên cảm thấy khô khan, khi tiến, khi lùi. Khi tâm thoát ra khỏi sự khô khan nó cảm giác rằng: Lịm đi trong sự tịch tịnh khinh an cả thân tâm tịnh trù lâu... đến nhiều giờ. Sự hành Minh sát mà định sanh dĩ nhiên sẽ có sự thỏa thích, đó là phiền não sanh khởi do nương vào an lạc. Khi định sanh rồi thì thường mường tượng như là: trước đây nó bực bội, khi ra khỏi sự bực bội rồi nó được an lạc, là sự đối nghịch của sự bực bội. Giống như người đi đường nắng gắt, khi vừa đến một gốc cây to bước vừa bóng mát thì sự nóng giảm mất, phát sanh sự an lạc, có cảm giác không thấy khổ, không thấy gì cả, chỉ có an lạc mà thôi. Do nhân này sẽ không làm phát khởi trí tuệ được.

Định làm duyên cho trí tuệ ấy, thiền sư nói rằng: Có ba loại định là tạm định, cận định và nhận định. Người hành Minh sát có thể hành trong tạm định, nếu để quá già dặn lên đến cận định hay nhập định thì khó quán xét được. Sự hành Minh sát ấy chỉ cần tạm định cũng đủ, dù là cảnh của danh hay sắc nào đi nữa cũng vẫn có tướng diệt, sự sanh diệt này không kéo dài, khi tác ý một lần thì có cảm giác một lần, như người đánh chuông hay đánh trống, đánh một lần phát ra âm thanh một lần. Tạm định chỉ trụ trong từng sát na mà thôi, chỉ trụ được trong khi có tác ý. Định này đồng sanh với trí tuệ là duyên của thiền quán nghiệp xứ. Thiền quán sanh khởi lên được là do có sự nhận thức được cảnh ấy là sắc hay là danh. (Trong lúc ấy) hành giả có cảm giác rằng: Tâm không hào hứng, tâm khô khan, có sự nhàm chán và khựng lại...

✳ Điều nên nhớ rằng: Nếu hành rồi có cảm giác an lạc như vậy là không đúng, không phải là đường lối của Minh sát, đây là điều căn bản. Vì sao vậy? Vì rằng Minh sát là để thấy được khổ, nếu thấy được khổ rồi thì ta còn cảm giác an lạc sao được, dù làm bất cứ cái chi đi nữa cũng là để sát trừ khổ. Ngồi cũng trừ khổ, nằm cũng trừ khổ... Khổ có rất nhiều (sự thật là như vậy, làm sao mà có sự an lạc được). Nhưng có người chỉ nghĩ đến trừ khổ là chính, họ không ý thức rằng: Ngồi để trừ khổ là gì? Tắm, ăn... để trừ khổ là gì? Họ không xác định được từng cái khổ, nó có trạng thái ra sao... Vì thiền sư dạy rằng: để trừ khổ họ cứ ghi nhớ là: để trừ khổ nhưng khổ ấy là khổ gì, họ cũng chẳng hề biết. Do vậy khi tâm và cảnh khổ xúc chạm nhau họ không thể biết và dù cho có hành bao nhiêu chăng nữa họ cũng không thấy được khổ. Vì sao vậy? Vì luôn tự nghĩ rằng: trừ khổ, trừ khổ (thuộc làu như tụng niệm) mà không hề xác chứng được cảm giác khổ.

 

---

← 9	10	11 →

Nguồn: Biện Giải Tâm Pháp
Hòa thượng Saddhammajotika
(Thích Huyễn Đạt dịch)
Họa đồ và ghi chú do Cao xuân Kiên thiết kế sau những buổi học ATĐ trên Zoom.
Nếu có thấy sơ sót sai lầm xin cảnh báo qua trang nhắn tin. Xin cảm ơn.

© www.tudieu.de