---

Đề tài 24

“Hành giả có biết được không rằng: chính mình đang nhận cảnh thiền quán do suy tưởng... hay do cảm giác? Vì sự ghi nhận danh sắc trong cảnh hiện tại có gọi là như lý tác ý trong sự hành thiền quán không? Câu nói như lý tác ý nghĩa là gì?”

✳ Biết được cũng có, không biết được cũng có, điều này phải nhờ sự nhận xét của hành giả rằng: sự cảm giao và sự suy nghĩ ấy khác nhau như thế nào. Ví như cục than hồng ta đã biết trước được rồi là nó nóng, biết như vậy không phải là cảm giác biết nóng này là do tưởng tượng trong quá khứ. Nghĩa là nhớ lại được những sự cảm giác nóng chưa sanh khởi, phải đụng vào cục than hồng trong lúc ấy mới cảm giác nóng.

✳ Người mới hành chưa có sự nhận cảnh đúng sanh khởi, nghĩa là chưa có sự cảm nhận đúng sanh khởi, như vậy nên dùng biện pháp nào?

✳ Phải như lý tác ý là cảm nhận cho đúng sự thật của bản chất như lý tác ý là cho tâm diễn hành cùng với trí tuệ, Đức Phật có dạy rằng: như lý tác ý là vật thực của trí tuệ nghĩa là phải tác ý đúng sự thật luôn luôn. Khi trí tuệ có được vật thực nuôi dưỡng sẽ phát triển mạnh và sẽ phán quyết cho ta biết được sự thật.

Về cảm giác và suy nghĩ cũng rất khó mà giải thích cho hiểu, phải nhờ ví dụ so sánh, nếu hành giả nhận xét mà biết được rằng: lúc ghi nhận danh sắc ấy là sự suy nghĩ hay cảm giác, nhưng khi mới hành thì dùng ý nghĩ trước khi thuần thục rồi thì không phải suy nghĩ giống như lần đầu, ta tập đọc chữ thì phải ghi nhận a, b, c... như vậy trước khi đã thuộc lòng rồi khỏi cần tập đọc cũng biết ngay, không cần nghĩ cũng đọc được, hiểu được ý nghĩa. Sự cảm giác là cảnh hiện tại còn ý nghĩ không phải là cảnh hiện tại, đó là tưởng quá khứ do nhớ lại được.

Do vậy “sự cảm giác” là điều rất quan trọng, vì đó là cảnh hiện tại. Lúc nào ta ăn muốn vị mặn mới phát hiện đến ta, hiện tại là cảnh giác mà ta đang xúc vị mặn. Khi ấy ta không còn hoài nghi chút nào cả (không còn nghi ngờ hột muối này mặn, hột muối kia chua) vì biết được sự tịch tịnh nên tuyệt sạch hoài nghi.

✳ Nếu vậy trong sự hành Tứ oai nghi khi ghi nhận oai nghi ngồi là sắc ngồi... oai nghi khác cũng biết được rằng là sắc (...), không phải là ta ngồi, không phải là ta (...), không phải là thú, không phải là người chi chi cả... Sự cảm nhận ấy tự nó khởi lên (với tất cả sắc) như vậy phải chăng?

✳ Khi thuần thục rồi thì cảm nhận luôn cả không phải tác ý cảm nhận từng oai nghi lúc đầu trong sự hành Minh sát. Ái và tà kiến còn bám dính trong tâm, nó làm cho hành giả không biết được sự thật, không dứt hết hoài nghi. Như người ta thường nói: muối mặn nếu chưa nếm được thì chưa hết hoài nghi. Chỉ có tưởng biết rằng muối mặn như vậy không phải là cảnh hiện tại, phải dùng cảm giác mới biết được cảnh hiện tại. Cảm giác là phải nếm muối mới phát hiện, như vậy ta mới dứt hoài nghi.

✳ Có hành giả nói rằng: Oai nghi đi có sự cảm nhận rõ là sắc đi dễ hơn là oai nghi khác. Như vậy chứng tỏ rằng: Tuệ của người ấy chưa đạt mức, nếu đạt được cảnh hiện tại rồi thì biết thông suốt cả mọi oai nghi.

✳ Sự hiểu biết rằng: Được cảm giác rõ trong oai nghi đi ấy là sự hiểu lầm. Sự thấy rõ đó là thấy rõ như thế nào? Có phải là được dễ chịu chăng? Như là ngồi lâu thì nhận thấy là dễ, vì rằng đã ngồi được lâu. Và hiểu như thế có phải là đã hiểu sai không?

Phải tác ý cho đúng với sự thật, điều quan trọng là ngăn chặn không cho ái và tà kiến bám víu vào sự cảm nhận đó. Vị A La Hán thì đã hết sự muốn rồi nhưng chúng ta thì còn muốn thấy, muốn nghe. Còn đối với các Ngài, dù là niệm các Ngài cũng không muốn nữa, niệm chỉ là niệm vậy thôi, rồi nó cũng diệt đi, trí tuệ cũng vậy, biết chỉ là biết vậy thôi, rồi nó cũng diệt đi, không cốt lõi, không có sự mong muốn gì cả, không hề có trong tâm của các Ngài... Sự cảm giác ấy là bước đầu của hành Minh sát mà hành giả cần phải nhập tâm, khi đạt đến Đạo Quả rồi, sự muốn có trí tuệ nhiều... Sự muốn ấy không còn nữa, dù hành tinh tấn đúng cách rồi mà vẫn còn thấy là dễ như vậy vẫn còn chỗ nương cho ái, có sự vui thích trong việc làm ấy.

Như lý tác ý là điều rất quang trọng... Như muốn đổi oai nghi, như vậy là không như lý tác ý, sự tác ý như vậy là vật thực của phiền não nếu như lý tác ý thì phải đúng theo sự thật, vì phải đổi để trừ khổ, khi ấy trí tuệ mới biểu quyết được sự thật.

✳ Như lý tác ý đúng theo sự thật có người không hiểu. Như lý tác ý là gì, nghĩa là phải tác ý cho đúng với sự thật, như khi ngồi mỏi muốn nằm, như vậy là không như lý tác ý là không đúng với sự thật. Sự thật phải nằm không phải là muốn nằm, nằm để làm gì? Nếu nằm để có sự an lạc thì ảo tưởng cũng nương vào đó để sanh khởi, phải như lý tác ý rằng: Nằm để trừ khổ, có tác ý như vậy phiền não ái mới không bám vào được trong Pāli có nói rằng:

Ahisete va viharati và tà kiến không chiếm ngự mới chứng ngộ Tứ Thánh Đế, nhưng ta còn cảm nhận (tác ý) chưa đúng, vì chưa tập luyện thuần thục, khi thuần thục rồi, tự nghĩ cũng mất đi.

✳ Tưởng hoặc suy nghĩ rằng: sắc ngồi – sắc ngồi thì thành ta tụng niệm đi mất phải có chánh niệm tỉnh giác, khi ấy sự cảm giác mới sanh khởi, sự tưởng nghĩ ấy mới không có.

✳ Phải bắt được cảnh hiện tại như ta lấy tay đụng vào lửa thì phải cảm giác nóng, ta nghĩ rằng: lửa nóng cũng được nhưng đó chỉ là ý nghĩ, nó không nóng thật nhưng chỉ khi nào ta đụng vào lửa dù không nghĩ nó cũng vẫn nóng, như vậy mới gọi là cảnh hiện tại.

✳ Xin giải thích câu: Chánh niệm và tỉnh giác là thế nào? Đặc tính của hai pháp này làm phận sự gì?

✳ Tỉnh giác là tên của trí tuệ, như khi ta đang ngồi thì chánh niệm ghi nhận ở tư thế ngồi còn tỉnh giác thì biết rõ sắc ấy là sắc ngồi, không phải là ta ngồi.

✳ Lúc hành Minh sát thường là ý nghĩ luôn diễn ra sự cảm nhận ý thức cho là ta ngồi, chuyển thành sắc ngồi như vậy mới rút cái ta ra được.

✳ Có người trong lúc đang ngồi nhưng bản chất của sự ngồi ấy không đạt đến, nếu không tỉnh giác thì thế ngồi của thân còn bị chấp thủ rằng: Ta ngồi như vậy không rút như vậy, không rút bỏ tự ngã ra được. Nếu có sự hiểu biết thuần thục rồi, chánh niệm vừa ghi nhận được thế ngồi, tỉnh giác cũng biết ngay là sắc ngồi, không phải ta. Chánh niệm và tỉnh giác phải gắn liền với ta liên tục, thiếu một cái nào không được.

✳ Tứ oai nghi đi-đứng-nằm-ngồi biết được do tâm, không phải do mắt, có phải vậy chăng?

✳ Phải rồi, dù người mù cũng nhận biết rằng: đi, đứng, nằm, ngồi vậy. Sự ghi nhận tứ oai nghi nhắm mắt hay mở cũng được, điều quan trọng là như lý tác ý.

 

---

← 23	24	25 →

Nguồn: Biện Giải Tâm Pháp
Hòa thượng Saddhammajotika
(Thích Huyễn Đạt dịch)
Họa đồ và ghi chú do Cao xuân Kiên thiết kế sau những buổi học ATĐ trên Zoom.
Nếu có thấy sơ sót sai lầm xin cảnh báo qua trang nhắn tin. Xin cảm ơn.

© www.tudieu.de