---

Đề tài 5

“Tâm tương ưng với niệm tỉnh giác ấy, có trạng thái ra sao? Trong khi ấy, tâm như thế nào? Và có cảm giác như thế nào?”

✳ Cốt yếu trong điều này rất khó hiểu đối với người nghe, nhưng không khó lắm đối với hành giả. Người có chánh niệm tỉnh giác ấy tâm thường khắng khít với hiện tại cảnh, sự việc làm cho tâm khắng khít với hiện tại cảnh ấy là do Niệm. Theo lẽ thường, khi mới tập hành thiền thì chắc chắn rằng: Những pháp chỉ thường hay xuất hiện làm cho chao động, khiến hành giả suy giảm chánh niệm và tỉnh giác. Nếu ta thực hành bằng cách y cứ vào sự tinh tấn làm nền tảng, thì chánh niệm tỉnh giác sẽ đủ lần lượt.

Hành giả sẽ tự chứng nghiệm được rằng: Khi tâm trú vào trong cảnh hiện tại ấy thường có chánh niệm đi đôi với tỉnh giác, có tỉnh táo hoàn toàn.

✳ Điều hỏi rằng: Tâm tương ưng với chánh niệm tỉnh giác có trạng thái ra sao? Xin thưa rằng: tâm này sẽ biết cảnh được mau lẹ, khi phiền não khởi lên thì thấy được sẽ không phóng theo phiền não. Trong lúc ấy, tâm cảm nhận rõ sự tai hại và ghê sợ bản chất của phiền não rất nhiều, có sự nhàm chán với pháp tánh của tâm vốn không ở quyền hạn sai khiến.

✳ Tôi xin giải thích theo sự hiểu biết của tôi. Tóm tắt rằng tâm tương ưng với chánh niệm là:

1. Tâm hành trong lúc ấy có trạng thái ghi nhận cảnh hiện tại, khi ấy tâm hành ra sao? Khi ấy tâm hành của hành giả không thất niệm, không phóng dật, không bực bội, khó chịu và không nản chí, thối thất. Là vì lúc ấy, tham, ưu không sanh khởi, có thể gọi lúc ấy là tâm trung đạo cũng được.
   
   
2. Tâm tương ưng với chánh niệm tỉnh giác rồi thì có cảm giác rằng: Cảnh hiện tại ấy là danh sắc, không phải là ta, không phải là bản ngã, người, thú... Sự cảm nhận như vậy sẽ trút bỏ sự sai lầm từ trước là ta... ra được.

✳ Câu nói chánh niệm tỉnh giác này, phải nhận định trước rằng: Chánh niệm có phận sự gì? Tỉnh giác có phận sự gì? Chánh niệm chỉ có phận sự là nhận biết cảnh mà thôi, còn tỉnh giác là trí nhận biết cảnh hiện tại. Như hành giả đang ngồi thì có chánh niệm nhận biết ở ngoài tướng ngồi, đây là phận sự của chánh niệm. Còn phận sự của tỉnh giác là: Biết tướng ngồi ấy là sắc ngồi, không phải ta ngồi. Mỗi oai nghi cần phải có chánh niệm tỉnh giác như vậy, nếu chỉ có chánh niệm thì chỉ biết là ngồi mà thôi, nếu thiếu tỉnh giác là trí tuệ liên kết thì không thể biết rằng: Cái mà ngồi hay đây là cái gì ngồi hay nằm.

Sự hành minh sát cũng chỉ vì trút bỏ tự ngã ra khỏi sự hiểu lầm nên không biết rằng ngồi, nằm là sắc, thì từ bỏ ý tưởng rằng: ta ngồi hay nằm không được đâu. Khi nào thấy rõ sắc ngồi hay nằm ấy, cái ta mới không sanh khởi. Điều trọng yếu là phải được cảnh hiện tại, vì cảnh hiện tại phiền não sanh khởi không được, không xâm nhập được. Phiền não phần nhiều phát sanh do cảnh
quá khứ và vị lai mà thôi.

Nếu hỏi rằng: Chỉ có chánh niệm không thôi, không được sao? Cũng được, như người hành thiền chỉ, họ không có tỉnh giác, hằng thất niệm. Khi ấy phiền não cũng không sanh được vào lúc mà định lực còn đang hiện hữu. Thiền định ngăn chặn phiền não bằng cách áp chế, phải đạt đến trí tuệ mới nhổ bỏ được sự ngã chấp (tà kiến).

Điều quan trọng là: ý nghĩ và cảm giác là hai sự việc khác nhau, ý nghĩ là tưởng trong quá khứ, cảm giác là tưởng tượng trong hiện tại. Như ta thấy cục nước đá để trước mặt, đã những biết đá lạnh, đó là sự hiểu biết đúng, nhưng cái biết là lạnh ấy không phải là cái biết trong hiện tại, cái biết ấy là do tưởng từ quá khứ mà có.

Khi cầm lấy, khi ấy có cảm giác lạnh, đó mới chính là tưởng trong hiện tại. Thiền quán phải dùng cảnh hiện tại điều mà đạt được cảnh hiện tại ấy, hành giả phải phân biệt sự cảm giác và ý nghĩa cho rõ ràng. Vì đạt được chánh niệm tỉnh giác phải nhờ cảnh hiện tại, không phải do suy tưởng, phải dùng cảm giác như lúc ngồi, phải xem sắc ngồi, không phải nghĩ trong tâm là sắc ngồi vậy thôi.

✳ Xin hỏi rằng: Sự hiểu biết trong danh sắc này có mấy cấp? Mỗi cấp có ý nghĩa khác nhau như thế nào?
✳ Có 3 cấp (bậc) là: học, hành và chứng nghiệm, như có một trái chanh, ta được biết rằng: đây là trái chanh. Họ nói nó có chua ta chưa từng ăn nên không biết nó có chua hay không? Và vị chua ấy ra sao? Tuy tin rằng nó chua như vậy nhưng hoài nghi vẫn có, như vậy được kể là cấp học. Khi thí nghiệm, tức là ta nếm vào, thấy nó có vị chua đây gọi là cấp minh sát chứng nghiệm, bây giờ hết còn nghi nan nữa.

 

---

← 4	5	6 →

Nguồn: Biện Giải Tâm Pháp
Hòa thượng Saddhammajotika
(Thích Huyễn Đạt dịch)
Họa đồ và ghi chú do Cao xuân Kiên thiết kế sau những buổi học ATĐ trên Zoom.
Nếu có thấy sơ sót sai lầm xin cảnh báo qua trang nhắn tin. Xin cảm ơn.

© www.tudieu.de