A Tỳ Đàm - Lớp Zoom với Trung
www.tudieu.de

⇐ Bộ Pháp Tụ
(Dhammasaṅgaṇī)

Tâm Siêu Thế

lokuttaracitta

lokuttara có 3 ý nghĩa:

  1. lokaṃ taratīti lokuttaraṃ: Thiền vượt qua thế gian.
  2. lokaṃ uttaratīti lokuttaraṃ: Thiền vượt thoát thế gian
  3. lokaṃ samatikkamma abhibhuyya tiṭṭhatīti lokuttaraṃ: Thực tính pháp vượt khỏi áp bức thế gian đang thiết lập, nghĩa là Nibbāna.
Tâm siêu thế (lokuttaracitta) nghĩa là siêu xuất tam giới luân hồi.

Có Pāḷi chú giải như vầy: Loke uttarantīti = lokuttaro : trong đời mà siêu xuất tam giới luân hồi, nên gọi là tâm siêu thế.
Tức là tuy cũng là đời bản thể nhưng vì chẳng liên quan với luân hồi, chẳng phải nhơn cho quả tục sinh và cũng chẳng phải quả để nương vào tam giới.

Đời (loka) có ba:

  1. là đời bản chất (lokadhātu) tức là tâm, sở hữu và sắc pháp.
  2. là đời chúng sanh (lokasatta) tức là 12 hạng người.
  3. là đời vũ trụ (lokabhūmi) tức là 31 cõi.
Tâm siêu thế đây cũng là đời bản chất nhưng khác hơn tâm hiệp thế vì chẳng hợp với luân hồi và không bị phiền não bắt làm cảnh.

Tâm siêu thế nói theo hẹp có 8 tức là 4 đạo và 4 quả siêu thế.

Tâm đạo vì mượn đạo đế mà kêu, nên Pāḷi chú giải như vầy: Maggena sampayuttaṃ cittaṃ= maggacittaṃ: tâm có đạo đế hợp gọi là tâm đạo.

Đạo đế tức là bát chi đạo hợp tâm đạo.

Tâm đạo gồm có 4 bậc:

  1. Đạo thất lai (tư-đà-hườn - sotāpattimagga).
  2. Đạo nhất lai (tư-đà-hàm - sakadāgāmimagga).
  3. Đạo bất lai (a-na-hàm - anāgāmimagga).
  4. Đạo vô sanh (a-la-hán - arahattamagga).

Tâm Đạo thứ nhứt

Tính hẹp

(Trích câu - xiển thuật)
[196] Thế nào là các pháp thiện? Khi nào tu tiến thiền siêu thế, pháp dẫn xuất, nhân đến tịch diệt, đoạn trừ thiên kiến, chứng đạt đệ nhất địa vức, ly các dục, ly các bất thiện pháp chứng và trú sơ thiền, hành nan đắc trì một trạng thái hỷ lạc do ly dục sanh có tầm có tứ; trong khi ấy, có:

  1. xúc, thọ, tưởng, tư, tâm,
  2. tầm, tứ, pháp hỷ, lạc, nhứt tâm,
  3. tín quyền, cần quyền, niệm quyền, định quyền, tuệ quyền, ý quyền, hỷ quyền, mạng quyền, tri dị tri quyền,
  4. chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định,
  5. tín lực, cần lực, niệm lực, định lực, tuệ lực, tàm lực, úy lực,
  6. vô tham, vô sân, vô si,
  7. vô tham ác, vô sân độc, chánh kiến,
  8. tàm, úy,
  9. tĩnh thân, tĩnh tâm,
  10. khinh thân, khinh tâm,
  11. nhu thân, nhu tâm,
  12. thích thân, thích tâm,
  13. thuần thân, thuần tâm,
  14. chánh thân, chánh tâm,
  15. niệm, tỉnh giác,
  16. chỉ tịnh, quán minh,
  17. chiếu cố, vô phóng dật.
hoặc là trong khi ấy có những pháp phi sắc nào khác liên quan tương sinh. Ðây là các pháp thiện.

(Trích câu - xiển minh)
[197] Thế nào là xúc trong khi ấy? Trong khi ấy pháp mà va chạm, đụng chạm, tư cách đối xúc, trạng thái đối xúc. Ðây là xúc trong khi ấy.
- [257] Hoặc là trong khi ấy có những pháp phi sắc nào khác liên quan tương sinh. Ðây là các pháp thiện.

(Điều pháp - tóm gọn)
[258] Lại nữa trong khi ấy có bốn uẩn, có hai xứ, có hai giới, có ba thực, có chín quyền, có năm chi thiền, có tám chi giới, có bảy lực, có ba nhân, có một xúc, có một thọ, có một tưởng, có một tư, có một tâm, có một thọ uẩn, có một tưởng uẩn, có một hành uẩn, có một thức uẩn, có một ý xứ, có một ý quyền, có một ý thức giới, có một pháp xứ, có một pháp giới; hoặc là trong khi ấy, có những pháp phi sắc nào khác liên quan tương sinh. Ðây là các pháp thiện...

(Không tánh - tóm gọn)
[259] ... Thế nào là hành uẩn trong khi ấy? Tức xúc, tư, tầm, tứ, hỷ nhất hành tâm, tín quyền, tấn quyền, niệm quyền, định quyền, tuệ quyền, mạng quyền, mạng quyền, tri vị tri quyền, chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định, tín lực, tấn lực, niệm lực, định lực, tuệ lực, tàm lực, úy lực, vô tham, vô sân, vô si, vô tham ác, vô sân ác, chánh kiến, tàm, úy, tịnh thân, tịnh tâm, khinh thân, khinh tâm, nhu thân, nhu tâm, thích thân, thích tâm, thuần thân, thuần tâm, chánh thân, chánh tâm, niệm, tỉnh giác, chỉ tịnh, quán minh, chiếu cố, bất phóng dật, hoặc là khi ấy có những pháp phi sắc nào khác liên quan tương sinh, ngoại trừ thọ uẩn, ngoại trừ tưởng uẩn, ngoại trừ thức uẩn. Ðây là các hành uẩn trong khi ấy ... Ðây là các pháp thiện.

Tính rộng ra thành 20 loại

20

  1. Thiền (jhana)
    (đã nêu trong phần tính hẹp)
  2. Đạo (magga)
  3. Niệm xứ (satipaṭṭhāna)
  4. Chánh cần (sammappadhāna)
  5. Như ý túc (iddhipāda)
  6. Quyền (indriya)
  7. Lực (bala)
  8. Giác chi (bojjhaṅga)
  9. Đế (sacca)
  10. Chỉ tịnh (samatha)
  11. Pháp (dhamma)
  12. Uẩn (khandha)
  13. Xứ (āyatana)
  14. Giới (dhātu)
  15. Vật thực (āhāra)
  16. Xúc (phassa)
  17. Thọ (vedanā)
  18. Tưởng (saññā)
  19. Tư (cetanā)
  20. Tâm (citta)

2

  1. Trì căn (5 bậc thiền)
  2. Lợi căn (4 bậc thiền)

5

  1. Thuần Tiến trình
  2. Không tánh
  3. Không tánh & Tiến hành
  4. Phi nội (Vô nguyện)
  5. Phi nội & Tiến hành

5

  1. Dục
  2. Cần
  3. Tâm
  4. Thẩm
  5. Không có trưởng
20 x 2 x 5 x 5 = 1000

20 = [269] - Thế nào là các pháp thiện? Khi nào vị tu tiến (2) đạo siêu thế ... tu tiến (3) niệm xứ siêu thế ... tu tiến (4) chánh cần siêu thế ... tu tiến như ý túc siêu thế ... tu tiến quyền siêu thế ... tu tiến lực siêu thế ... tu tiến giác chi siêu thế ... tu tiến để siêu thế ... tu tiến chỉ tịnh siêu thế ... tu tiến pháp siêu thế ... tu tiến uẩn siêu thế ... tu tiến xứ siêu thế ... tu tiến giới siêu thế ... tu tiến thực siêu thế ... tu tiến xúc siêu thế ... tu tiến thọ siêu thế ... tu tiến tưởng siêu thế ... tu tiến (19) tư siêu thế ... tu tiến (20) tâm siêu thế ... tu tiến pháp siêu thế pháp dẫn xuất, nhân tịch diệt, để đoạn trừ thiên kiến, chứng đạt đệ nhất địa vức, ly các dục ... chứng và trú sơ thiền, hành nan đắc trì; trong khi ấy có xúc ... có bất phóng dật ... Ðây là các pháp thiện.

2 = [268] ... Thế nào là các pháp thiện? Khi nào vị tu tiến thiền siêu thế, pháp dẫn xuất, nhân tịch diệt, để đoạn trừ thiên kiến,... chứng và trú
(1) sơ thiền... nhị thiền... tam thiền... tứ thiền... (4 bậc)
(2) sơ thiền... nhị thiền... tam thiền... tứ thiền... ngũ thiền (5 bậc)
phi nội, hành nan đắc trì... trong khi ấy có xúc... có bất phóng dật... Ðây là các pháp thiện.


5 = Hướng thành tựu
  1. Thuần tiến trình:
    1. Hành Nan Đắc Trì
    2. Hành Nan Đắc Cấp
    3. Hành Dị Đắc Trì
    4. Hành Dị Đắc Cấp

  2. Không Tánh: [265]
    1. Minh sát làm nhân: Vô ngã (→ Vô thường → Khổ)
    2. Ân đức của mình: rỗng không, thoát khỏi tham ái
    3. Cảnh níp-bàn: rỗng không (vô ngã)

  3. Không tánh & Tiến trình: (1 & 2) [266]

  4. Phi Nội (vô nguyện): [267]
    1. Minh sát làm nhân: Khổ (→ Vô thường → Vô ngã)
    2. Ân đức của mình: phi nội do mong mỏi không có tham sân si (vô nguyện)
    3. Cảnh là níp-bàn.

  5. Phi nội & Tiến trình: (1 & 4) [268]

5 = 4 Trưởng [270] + 1 không có trưởng (như trên)
saddhindriya
tín
anicca
vô thường
animitto vimokkho
vô tướng giải thoát
samādhindriya
định
dukkha
khổ não
appaṇihito vimokkho
vô nguyện giải thoát
paññindriya
tuệ
anatta
vô ngã
suññato vimokkho
không tánh giải thoát

Hỏi rằng: Đạo có 3 tên gọi [trong Kinh] là không tánh (tiêu diệt), vô tướng và phi nội không phải hay sao. Hợp với Phật ngôn rằng:
“Tayome, bhikkhave, vimokkhā – suññato vimokkho, animitto vimokkho, appaṇihito vimokkho.” (paṭi. ma. 1.209).
“Này chư bhikkhu, những giải thoát này có 3 là: 1. không tánh giải thoát, 2. vô tướng giải thoát, 3. phi nội giải thoát.”
Nguyên nhân nào trong pháp ngữ Abhidhamma này lại thuyết 2 đạo trong những 3 đạo ấy, lại không thuyết vô tướng giải thoát?
Đáp: Bởi vì không có minh sát làm nhân đến hiện bày. Tức minh sát vô tướng (animittavipassanā) đã thiết lập ở vị trí làm nhân đến hiện bày của đạo tự mình không thể cho tên gọi đạo của mình được. Tuy nhiên đức Chánh đẳng giác thuyết minh sát vô tướng đến trưởng lão Rāhula là con của Ngài rằng:
“Animittañca bhāvehi, mānānusayamujjaha;
Tato mānābhisamayā, upasanto carissasi.” (su. ni. 344)
“Ông hãy tu tiến minh sát Vô tướng (sự thấy [bởi tính vô thường] rằng không có hình tướng), hãy đoạn trừ ngã mạn tùy miên;
ông sẽ là người yên tịnh du hành vì đoạn trừ được ngã mạn ấy.”
Thật vậy, minh sát nhổ ra hình tướng được nhận thấy là thường, hình tướng được nhận thấy là trường tồn, hình tướng được nhận thấy là ngã và hình tướng được nhận thấy là lạc. Do đó mới thuyết rằng ‘animittā’ (vô tướng, không có hình tướng). Dù minh sát ấy hẳn nhổ ra hình tướng đó cũng phải, nhưng cũng vẫn diễn tiến cùng với hành có hình tướng bởi tự mình, bởi vì tiến hành trong pháp mà [người nghĩ rằng] là hình tướng. Do đó minh sát ấy mới thiết lập ở vị trí làm nhân đến hiện bày của đạo bởi tự mình rồi không thể cho tên gọi đạo của mình được.
Nói cách khác, lẽ thường Abhidhamma là pháp thoại siêu lý (pháp thoại trình bày siêu lý) và đạo là vô tướng cũng chính là có sự khiếm khuyết của nhân bởi siêu lý.
Hỏi rằng: Sự khiếm khuyết của nhân có đặng ra sao?
Đáp: Vô tướng giải thoát thuyết lại bởi liên hệ vô thường tùy quán và tín quyền có sức mạnh vượt trội bởi giải thoát ấy, tín quyền ấy không phải dù chỉ là một chi trong Thánh đạo. Bởi vì không phải chi đạo, nên mới không thể cho tên gọi đạo của mình theo cách siêu lý đặng.

Chú giải Bộ Pháp Tụ (TK Siêu Thành tr. 434)

Thiền →
Tầm
Tứ
Hỷ
Lạc
Định
36

Tứ
Hỷ
Lạc
Định
35

Hỷ
Lạc
Định
34

Lạc
Định
33

Xả
Định
33
10 Kiết Sử
↓
Đạo
↓
Sơ ThiềnNhị ThiềnTam ThiềnTứ ThiềnNgũ Thiền
Đoạn trừ
  1. Thân Kiến
  2. Hoài Nghi
  3. Giới Cấm Thủ
Sơ Đạo
  1. Hành Nan Đắc Trì
  2. Hành Nan Đắc Cấp
  3. Hành Dị Đắc Trì
  4. Hành Dị Đắc Cấp
  1. Thiền (jhana)
  2. Đạo (magga)
  3. Niệm xứ (satipaṭṭhāna)
  4. Chánh cần (sammappadhāna)
  5. Như ý túc (iddhipāda)
  6. Quyền (indriya)
  7. Lực (bala)
  8. Giác chi (bojjhaṅga)
  9. Đế (sacca)
  10. Chỉ tịnh (samatha)
  11. Pháp (dhamma)
  12. Uẩn (khandha)
  13. Xứ (āyatana)
  14. Giới (dhātu)
  15. Vật thực (āhāra)
  16. Xúc (phassa)
  17. Thọ (vedanā)
  18. Tưởng (saññā)
  19. Tư (cetanā)
  20. Tâm (citta)
  1. Không tánh
  2. Phi nội (Vô nguyện)
  1. Dục
  2. Cần
  3. Tâm
  4. Thẩm
Giảm nhẹ
  1. Dục Ái
  2. Sân Độc
Nhị Đạo
Đoạn trừ
  1. Dục Ái
  2. Sân Độc
Tam Đạo
Đoạn trừ
  1. Sắc Ái
  2. Vô Sắc Ái
  3. Ngã Mạn
  4. Phóng Dật
  5. Vô Minh
Tứ Đạo

Niyyānika là thiền làm cho người xuất khỏi thế gian, hội đủ bởi thiền siêu thế.
Tứ Niệm XứTứ Diệu Đế

1. Niệm Thân
2. Niệm Thọ
3. Niệm Tâm
4. Niệm Pháp
⇒
1. Biết rõ Khổ đế
2. Trừ bỏ Tập đế
3. Tỏ ngộ Diệt đế
4. Tu tiến Đạo đế
Trong khi bậc tu tập pháp thấy rõ 4 Thánh đế bởi sự tu tiến niệm xứ, khi có xúc đụng chạm họ có thể xác định biết ngay với hiện tại, nên mới
  • không sanh lạc thọ cảm nhận đến sự vừa ý, thích ý,
  • không sanh khổ thọ cảm nhận đến sự không vừa ý, không thích ý và
  • không sanh xả thọ dửng dưng bởi sự không biết ngay.
    Khi thọ không tạo tác,
  • ái mong muốn nhận được lạc thọ hơn nữa khi có lạc thọ không sanh, hay
  • ái mong muốn nhận được lạc thọ khi có khổ thọ hay xả thọ cũng không sanh.
    Khi không có ái tạo tác,
  • thủ chấp cứng trong thân ta cũng không sanh,
  • việc trổ quả cho hữu là việc làm thiện nghiệp hay ác nghiệp cũng không sanh, và
  • khi không có hữu thì sanh lão và tử, v.v... cũng không sanh đặng.
    Sự xác định biết ngay hiện tại theo cốt lõi tứ niệm xứ cho đến khi tỏ ngộ 4 Thánh đế mới là sự cắt bỏ kiếp sống cho ngắn lại. Hơn thế nữa, khi chứng đắc thiền siêu thế cũng xem như xuất khỏi hữu thật sự.
  • Mục lục

    1. Tổng quan
    2. Pháp Thiện
    3. Tâm sanh
    4. Tâm Thiện Sắc Giới
    5. Tâm Siêu Thế

    Ghi chú

    ⇐ Bộ Pháp Tụ
    (Dhammasaṅgaṇī)


    A Tỳ Đàm - Lớp Zoom với Trung

    © www.tudieu.de