PHẦN TỤ NHÂN
(Hetugocchakaṃ)
Tất cả tâm và tâm sở có thể kể gọn vào 3 nhóm với 6 căn tính:- Các pháp bất thiện (akusalahetu) có 3 nhân gốc (bất thiện căn):
- Tham (lobha),
- Sân (dosa),
- Si (moha).
- Các pháp thiện (kusalahetu) thì có 3 nhân gốc (thiện căn):
- Vô Tham (alobha),
- Vô Sân (adosa),
- Vô Si (amoha).
- Các pháp Vô Ký (avyākatahetu)
Pháp Vô Ký thì xét trên tên gọi cũng có 3 nhân gốc là Vô Tham, Vô Sân, Vô Si nhưng 3 nhân này ở đây không mang tính thiện, chúng được gọi vậy chỉ vì không phải là ác. Tâm Vô Ký gồm tâm Dị thục và tâm Tố (còn gọi là Duy Tác). Hai loại tâm này không có khả năng tạo quả như các tâm thiện và bất thiện.
- Các pháp nhân, các pháp phi nhân.
- Các pháp hữu nhân, các pháp vô nhân.
- Các pháp tương ưng nhân, các pháp bất tương ưng nhân.
- Các pháp nhân và hữu nhân, các pháp hữu nhân mà phi nhân.
- Các pháp nhân và tương ưng nhân, các pháp tương ưng nhân mà phi nhân.
- Các pháp phi nhân mà hữu nhân, các pháp phi nhân và vô nhân.
- hetū dhammā, na hetū dhammā.
- sahetukā dhammā, ahetukā dhammā.
- hetusampayuttā dhammā, hetuvippayuttā dhammā.
- hetū ceva dhammā sahetukā ca, sahetukā ceva dhammā na ca hetū.
- hetū ceva dhammā hetusampayuttā ca, hetusampayuttā ceva dhammā na ca hetū.
- na hetū kho pana dhammā sahetukāpi, ahetukāpi.
| NHÂN
6 sở hữu: tham, sân, si,
vô tham, vô sân, vô si | PHI NHÂN
89 tâm, 46 sở hữu,
28 sắc pháp, Níp bàn
| HỮU NHÂN
(TƯƠNG ƯNG NHÂN)
71 tâm, 52 sở hữu
(trừ sở hữu Si trong tâm Si) | NHÂN HỮU NHÂN
6 sở hữu: tham, sân, si,
vô tham, vô sân, vô si
(trừ Si trong tâm Si) | PHI NHÂN HỮU NHÂN
71 tâm, 46 sở hữu
| VÔ NHÂN
(BẤT TƯƠNG ƯNG NHÂN)
18 tâm, 12 sở hữu (trừ dục),
sở hữu Si trong tâm Si,
28 sắc pháp, Níp bàn | | PHI NHÂN VÔ NHÂN
18 tâm, 12 sở hữu (trừ dục)
28 sắc pháp, Níp bàn. |
- NHÂN: 6 pháp tạo tâm thiện & bất thiện
- PHI NHÂN: tất cả những pháp ngoại trừ 6 pháp Nhân. Trong những pháp này có những pháp có Nhân - gọi là Phi Nhân Hữu Nhân; và những pháp không có Nhân nào - gọi là Phi Nhân Vô Nhân.
- HỮU NHÂN: tất cả những pháp có 1, 2 hay 3 trong 6 pháp Nhân. Trong những pháp này có 6 sở hữu Nhân - gọi là Nhân Hữu Nhân; và những pháp Phi Nhân - gọi là Phi Nhân Hữu Nhân.
- VÔ NHÂN: tất cả những pháp không có pháp Nhân nào
|
